Voorbij de uiterwaarden – Paul Evanby

Een van de dingen die me steeds weer opvallen bij het jureren van deze prijs is het vacuüm waarin Nederlandstalige genreschrijvers zich lijken te bevinden. Het is net alsof we achter onze dijken geen interesse hebben in wat er daarbuiten gebeurt. Dat is niet alleen jammer; ik denk zelfs dat het funest is voor onze eigen literatuur. Want buitendijks gebeurt namelijk een heleboel, en als we dat niet in de gaten houden dan gaan we achter lopen. En eigenlijk doen we dat al.

Ik ben de eerste die toegeeft dat dit een stokpaardje van me is, want ik roep het al jarenlang, maar zolang we in het Nederlands taalgebied naar onze eigen navel blijven staren, zullen we het genre hier nooit op een hoger plan kunnen brengen.

“Maar waarom moeten we hetzelfde doen als in het buitenland?” hoor ik wel eens. Dat moeten we ook helemaal niet, maar dan stel ik de tegenvraag: “Waarom moeten we nu hetzelfde doen wat ze in het buitenland al veertig jaar geleden deden?” Als je je niet bewust bent van wat er in de wereld om je heen gebeurt, zodat je het kunt gebruiken (of juist met voorbedachten rade níet gebruikt) om je eigen cultuur te ontwikkelen, zal die uiteindelijk ontaarden in een kaal en dor achterstandsgebied. Multiculturalisme is tegenwoordig niet erg in de mode, maar zeker als beginnend schrijver kun je je geen xenofobie veroorloven.

Mooie woorden, allemaal, maar hoe zit het in de praktijk? Een ding dat je je voor ogen moet houden is dat het niet voldoende is om films en televisie te kijken. Media-SF is de slagroomtaart op het genrebuffet, maar een volwaardig dieet? Verre van! Het kan niet genoeg gezegd worden: schrijven is lezen.

Maar wat dan te lezen? Volgens mijn eigen aansporing hierboven moeten we dus over de grenzen heen. De harde waarheid is dat de grote uitgevers hier de enigen zijn die buitenlands werk kunnen aankopen en vertalen, en dat kunnen ze alleen maar doen met een commerciële aanpak. Daarmee hebben ze vaak niet direct de meest interessante nieuwe ontwikkelingen te pakken. Bij wijze van voorbeeld: mijn uitgever heeft twee boeken van de über-hippe Britse schrijver China Miéville uitgebracht, maar spijtig genoeg moeten besluiten daarmee te stoppen vanwege tegenvallende verkopen.

Nederlandstalige lezers zullen dat probleem niet onmiddellijk zien (hoewel het ook voor hen een verarming is) maar schríjvers mogen geen oogkleppen op. Dit betekent: je kunt niet afgaan op wat er hier vertaald verschijnt. Mijn eigen uitgever zal het me niet in dank afnemen dat ik mensen aanraad om boeken in de oorspronkelijke taal te lezen, en bovendien kan een goede vertaling nuances overbrengen die je als Nederlander of Vlaming mist. Maar als schrijver ben je het aan jezelf verplicht om op zoek te gaan. Je moet zelf bijhouden wat er in het buitenland uitkomt — en als dat niet vertaald wordt: dan maar lezen in de oorspronkelijke taal, als je dat kunt. Niet alleen romans, maar ook korte verhalen die in de gerenommeerde tijdschriften verschijnen. In de tijd van internet en e-boek is dat makkelijker dan ooit.

De jury van dit jaar heeft een beetje een internationaal tintje. Een aantal juryleden publiceert regelmatig in het buitenland, en twee ervan zelfs alleen maar. Dat is niet omdat “alles wat uit Engeland of Amerika komt beter is”. Het betekent niet dat we plotseling allemaal Engels moeten gaan schrijven, of Engelstalige schrijvers moeten gaan nadoen. In de rest van de wereld verschijnt ook SF, fantasy en horror, en die heeft vaak een hele eigen insteek, gebaseerd op een eigen cultuur.

Maar dat hoeft ook geen provincialisme te betekenen.

In sommige landen is de genrecultuur levendiger dan in andere. Het zou mooi zijn als het Nederlands taalgebied ook zo’n levendige cultuur kreeg. En nieuwe schrijvers hebben daarin een hele belangrijke rol. Dus probeer je voordeel te doen met het perspectief van deze juryleden, en wat ze je kunnen vertellen.